به بهانه روز جهانی خاک

به بهانه روز جهانی خاک در سال جهانی خاک

دو خاکی : امروز ۱۴ آذرماه پنجم دسامبر روز جهانی خاک نامگذاری شده است. خاک، منبع عظیم و ثروت گرانقدری است که بسیاری از مسائل حیاتی و نیازهای ضروری انسان و جامعه به آن وابسته است. بیش از ۹۵ درصد نیازهای غذایی بشر و درصد قابل توجهی از پوشاک و سایر مایحتاج جمعیت رو به رشد انسان در بستر خاک تولید و تأمین می‌شود.

خداوند متعال در اهمیت خاک در آیه ۱۱ سوره فاطر چنین می‌فرمایند: وَاللَّهُ خَلَقَکُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَهٍ ثُمَّ جَعَلَکُمْ أَزْوَاجًا وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنثَى وَلَا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ وَمَا یُعَمَّرُ مِن مُّعَمَّرٍ وَلَا یُنقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِی کِتَابٍ إِنَّ ذَلِکَ عَلَى اللَّهِ یَسِیرٌ

و خدا شما را از خاک آفرید. سپس از نطفه‌اى، آنگاه شما را جفت جفت گردانید و هیچ مادینه‌اى بار نمى‌گیرد و بار نمى‌نهد مگر به علم او و هیچ سالخورده‌اى عمر دراز نمى‌یابد و از عمرش کاسته نمى‌شود مگر آنکه در کتابى [مندرج] است در حقیقت این [کار] بر خدا آسان است.

خاک، منبع عظیم و ثروت گرانقدری است که بسیاری از مسائل حیاتی و نیازهای ضروری انسان و جامعه به آن وابسته است. بیش از ۹۵ درصد نیازهای غذایی بشر و درصد قابل توجهی از پوشاک و سایر مایحتاج جمعیت رو به رشد انسان در بستر خاک تولید و تأمین می‌شود. خاک، در اصطلاح، به قشر بسیار نازک و سطحی گفته می‌شود که در اثر متلاشی شدن سنگ‌ها در زمانی بسیار زیاد و تحت تأثیر عوامل طبیعی تشکیل شده است. خاک، حاوی موجودات زنده و مواد آلی و بستر طبیعی برای رشد و نو گیاهان است. خاک، اساس و زیربنای کشاورزی است و ادامه حیات و بقای انسان، حیوانات و گیاهان بدون آن ممکن نیست.

به بهانه روز جهانی خاک

به بهانه روز جهانی خاک

خاک، از منابع مهم پالاینده و تصفیه‌کننده طبیعت است. آب و خاک از ملزومات لاینفک علم کشاورزی است. از این رو این شاخه از کشاورزی به بررسی و چگونگی تشکیل و تکوین خاک و شناسایی انواع آن پرداخته و خاک مناسب کاشت هر محصول را معرفی می‌کند. عواملی چون رشد شهرنشینی، ازدیاد زباله‌های شهری و صنعتی و جذب شدن برخی مواد شیمیایی در خاک، حفاری‌های معادن، چرای بی‌رویه دام‌ها، استفاده از سموم و آفت‌کش‌ها و مصرف بیش از حد کودهای شیمیایی، به فرسایش و آلودگی خاک و تخریب سطح زمین می‌انجامد. به‌منظور ارج نهادن به اهمیت خاک و جلوگیری از نابودی آن در سال ۲۰۰۲ بر اساس پیشنهاد اتحادیه جهانی علوم خاک یک، روز پنجم دسامبر به‌عنوان روز جهانی خاک نام‌گذاری شد تا دولت‌ها، سیاست‌گذاران و فعالان بخش خصوصی به‌طور جدی به تکاپو افتاده و برای رفع نواقص، اصلاح روش‌ها و بهبود اوضاع کیفی خاک‌ها چاره‌اندزیشی کنند. این روز با پیشنهاد تایلند و به پاس خدمات ارزنده پادشاهان کشور در حفظ و ارتقای منابع خاک و با تصویب مجمع عمومی سازمان ملل سازمان جهانی غذا و کشاورزی (FAO)، به نام روز جهانی خاک نام‌گذاری شده است.

این روز جهانی یک بزرگداشت سالانه است که به نمایان‌سازی اهمیت خاک برای جوامع در سرتاسر جهان کمک می‌کند و ضرورت بهره‌برداری پایدار از آن را آشکار می‌سازد. طی چندین سال پس از تصویب این روز، سالانه کنفرانس‌ها، نشست‌ها و جلسات گوناگون پیرامون این موضوع در کشورهای مختلف دنیا در تاریخ مذکور برگزار و در جهت بزرگداشت اهمیت خاک و اطلاع‌رسانی به اقشار مختلف مردم تلاش می‌شود. حتی در بعضی از کشورها مانند آلمان، هفته خاک تعیین و طی آن مراسم مختلفی برگزار می‌شود. سازمان ملل متحد نیز با توجه به اهمیت موضوع، سال ۲۰۱۵ را به‌عنوان سال جهانی خاک‌ها، برای تبیین اهمیت این منبع عظیم خدادادی تعیین کرده است.

“روز جهانی خاک”، اهمیت خاک را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اجزای طبیعت و ایفاکننده نقش اساسی در حیات انسان از نظر سهم مؤثر در امنیت غذایی، تأمین آب سالم، تنظیم هوا و سایر کارکردهای زیست‌محیطی خاک به بشر گوشزد می‌کند. برای تشکیل هر سانتیمتر خاک، این منبع ارزشمند حیات، به‌طور متوسط حدود ۳۰۰ سال زمان نیاز است که این مدت در مقایسه با عمر یک انسان بسیار زیاد است و به همین علت خاک به‌عنوان یکی از منابع غیرقابل تجدید در نظر گرفته می‌شود. چنانچه رشد جمعیت به همین منوال ادامه پیدا کند (سالانه بین ۶۰ تا ۷۰ میلیون نفر) چهار تا پنج قرن دیگر هر کس بیش از چند مترمربع زمین را در اختیار نخواهد داشت. خاک‌های قابل کشت دنیا محدود به چهار میلیارد هکتار است که فقط ۱٫۵ میلیارد هکتار آن (۴۴ درصد) زیر کشت است.

در ایران، اراضی دارای خاک‌های مناسب تولید کشاورزی محدود است. در بهترین شرایط یعنی در سال‌هایی که نزولات آسمانی به حد کافی باشد، وسعت اراضی قابل کشت به ۱۸٫۵ میلیون هکتار می‌رسد. سرانه زمین کشاورزی در کشور در بهترین شرایط ۰٫۲۶ هکتار و به‌طور متوسط ۰٫۱۶ هکتار است. یعنی تمام نیازهای غذایی، پوشاک و مسکن هر فرد ایرانی باید از خاک یک‌هزار و ۶۰۰ مترمربع زمین حاصر شود. حدود نیمی از این مساحت آبی است که در شرایط فعلی هرساله در چرخه تولید است و نیمی دیگر تحت دیم است که در شرایط آن، تولید محصول اتفاقی و تابع نزولات آسمانی است. یعنی عملاً آنچه می‌توان بر روی آن حساب کرد شامل حدود ۸۰۰ مترمربع زمین است که در شرایط فعلی هرساله در چرخه تولید آبی است و بخشی از ۸۰۰ مترمربع زمینی که به فراخور نزولات آسمانی می‌توان انتظار داشت که در چرخه تولید قرار گیرد. از سوی دیگر، باید توجه کنیم که بر مبنای مطالعات خاک‌شناسی انجام‌شده فقط حدود ۱٫۳ میلیون هکتار اراضی دارای خاک‌های بدون محدودیت کشت در کشور وجود دارد و بقیه اراضی به نوعی دارای محدودیت کشت هستند؛ لذا این تصور را که در ایران محدودیت خاک وجود ندارد باید کنار گذاشت و به این نکته توجه کرد که گرچه آب عامل مهمی در تولید کشاورزی است، اما کشور از نظر دارا بودن خاک‌های مستعد کشاورزی نیز فقیر است. بنابراین، پایداری تولید کشاورزی منوط به حفظ و یا ارتقاء کیفیت خاک ۱۸٫۵ میلیون هکتار اراضی قابل کشت موجود است.

اگرچه در کشور ما در زمینه‌های مختلف عموم خاک ازجمله پژوهش، آموزش و ترویج این علم کارهای شایسته‌ای انجام شده است، اما مشکلاتی نیز وجود دارد که در اینجا به برخی از آنها اشاره می‌شود و لازم است در حل آنها گام‌های مؤثرتری برداشته شود. فرسایش خاک، تغییر کاربری اراضی، شور شدن تدریجی خاک‌ها، آلوده شدن اراضی، از بین رفتن پوشش گیاهی، کاهش بنیه حاصلخیزی خاک‌های کشور ازجمله این مسائل هستند. نرخ سالانه فرسایش خاک در ایران تا ۳۳ تن در هکتار نیز گزارش شده که تقریباً پنج تا شش برابر حد مجاز است. وضعیت خاک‌های ایران از نظر فرسایش – رتبه اول در جهان – میزان فرسایش تا سه برابر متوسط قاره آسیا – بالاترین میزان فرسایش بین کشورهای در حال توسعه – وجود رابطه مستقیم بین فقر اقتصادی و فرسایش خاک – کاهش ۱۱ درصد وسعت جنگل‌های ایران در طول ۴۰ سال گذشته – هزینه‌های هنگفت فرسایش – هزینه‌های هنگفت ناشی از تلفات کود در اثر فرسایش تخریب اراضی تخریب خاک و کاهش مستمر سطح و کیفیت اراضی کشاورزی و تغییر کاربری اراضی امروزه از بزرگ‌ترین چالش مدیریت منابع خاک کشور در مقابل متولیان، مجریان، عالمان و کارشناسان علوم خاک است که تولید پایدار کشاورزی را تهدید می‌کند و راه چاره می‌طلبد.

در ایران طی یک دوره حدود ۵۰ سال (۱۳۳۴ تا ۱۳۸۰)، فقط در شش کلان‌شهر بیش از ۲۰۰ هزار هکتار از اراضی حاصلخیز و درجه یک کشاورزی به مناطق شهری، مسکونی، صنعتی و… تبدیل شده و از آن سال تاکنون نیز این تغییر و تخریب‌ها در ۳۱ استان، ۳۹۷ شهرستان، یک‌هزار و ۳۳۱ شهر و بیش از ۹۰ هزار آبادی در سراسر کشور در جریان است. در یکی دو سال اخیر سهم سرانه هر ایرانی از کل اراضی کشاورزی کمتر از ۰٫۲ هکتار بوده که با سرعت در حال کاهش است. لازم به ذکر است که کمتر از ۱۰ درصد این زمین‌ها (حدود ۱٫۲ میلیون هکتار) اراضی کلاس یک و کاملاً مناسب و بدون محدودیت برای کشاورزی هستند که درصد بسیار کمتری از حدود ۱۸٫۵ میلیون هکتار اراضی قابل کشت کشور را دربر می‌گیرد و حدود ۳۰ درصد کل محصولات غذایی سالانه کشور در آنها تولید می‌شود.

بعضی از گزارش‌ها حاکی از این است که به‌طور تقریبی سالانه حدود ۳۰ هزار هکتار از این زمین‌های حاصلخیز در کل کشور به جهت توسعه شهرها، روستاها، مناطق صنعتی، مسکونی، تجاری و… دستخوش تبدیل و تخریب قرار می‌گیرند که مسئولان مربوطه نیز به علت ناآگاهی علمی، تصورات غلط در مورد نامحدود بودن اراضی کشاورزی، مصلحت‌اندیشی‌های بی‌مورد یا خدای ناکرده سودجویانه در صدد جلوگیری از این معضل نیستند. در صورت تداوم چنین وضعیتی احتمالاً تا ۳۰ سال آینده اثری از این اراضی پرمحصول باقی نخواهد ماند.

آنچه مسلم است برای تولید محصول و غذای جامعه در اراضی درجه دو، سه و چهار که به‌ترتیب دارای محدودیت‌های بیشتری از نظر شیب، شوری، عمق، بافت خاک، حاصلخیزی و… هستند نیاز به آب بیشتر، کود فراوان‌تر، زحمات و کار طاقت‌فرساتر و هزینه مالی به مراتب بیشتر خواهد بود که بعضاً مقرون به صرفه نیست. متأسفانه نادیده گرفتن قانون حفظ کاربری اراضی زراعی و باغی و جدیداً قانون بهره‌وری کشاورزی و منابع طبیعی توسط مدیران و دست‌اندرکاران ذی‌ربط باعث شده تا در نیم قرن گذشته وسعت زیادی از اراضی مرغوب کشاورزی برای همیشه از چرخه تولید خارج شود.

ازجمله مهم‌ترین علل تغییر بی‌رویه کاربری اراضی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

الف) در هم ریختن ساختارهای کشاورزی از طریق صدور مجوز ساخت واحدهای ساختمانی در لابه‌لای عرصه‌های کشاورزی که این موضوع نظام‌های تولید کشاورزی را تهدید می‌کند.

ب) تخریب اراضی کشاورزی بر اثر فعالیت‌هایی نظیر ایجاد کوره‌های آجرپزی، تخلیه نخاله‌های آواری و دفن زباله‌های شهری

ج) تبدیل بی‌رویه اراضی کشاورزی و باغ‌ها برای مقاصد مسکونی و صنعتی

د) برداشت خاک حاصلخیز سطحی و انتقال آن به زیر خاک در مناطق تسطیح اراضی و حتی انتقال خاک رویین به مناطق شهری جهت ایجاد پارک‌ها و فضاهای سبز اطراف مناطق مسکونی شوری شوری در کشور یک مسئله فراگیر و محدودکننده تولیدات کشاورزی است، به‌طوری‌که بخش‌های زیادی از اراضی کشور دارای سطوح مختلف شوری هستند.

از مجموع حدود هشت میلیون هکتار اراضی آبی کشور که حدود ۹۰ درصد محصولات کشاورزی در آنها تولید می‌شود، ۶٫۸ میلیون هکتار مبتلا به شوری هستند که از این مقدار حدود ۴٫۵ میلیون هکتار جزء آن دسته از اراضی هستند که فقط محدودیت شوری دارند و حدود ۲٫۵ میلیون هکتار علاوه بر شوری دارای محدودیت‌های مربوط به جنس خاک (بافت، عمق و…) پستی و بلندی، فرسایش و آب زیرزمینی بالا هستند نتایج بررسی نشان داده که توازن بین شوری‌زایی و شوری‌زدایی در اراضی کشاورزی به‌دلیل تداوم خشکسالی، کم‌آبی و سوءمدیریت منابع پایه، به‌شدت بهم خورده و باید تمهیدات لازم برای جلوگیری از شور شدن اراضی کشاورزی به‌عمل آید. تخلیه بنیه غذایی تخلیه بنیه غذایی خاک‌های کشاورزی نیز عامل مهم دیگری است که نه‌تنها تأثیر منفی بر تولید کشاورزی دارد، بلکه موجبات تخریب محیط زیست را نیز فراهم می‌کند. ازجمله موارد قابل ذکر در این باره می‌توان به انجام کشت فشرده، مصرف نامتعادل و غیراصولی کودهای شیمیایی، مصرف کودهایی با کیفیت نامطلوب و در نهایت اختلال در توازن حاصلخیزی خاک‌های کشاورزی اشاره کرد.

تحقیقات علوم خاک، مسائل و مشکلات آن:

هدفمند و نظام‌مند کردن پروژه‌های علوم خاک در کشور و تعیین اولویت‌های تحقیقاتی نه از طریق دانشگاه‌ها و مؤسسه‌ها به‌تنهایی میسر است و نه از طرف دستگاه‌های اجرایی، لذا به‌نظر می‌رسد برای شناخت این پدیده باید موضوع از تمامی وجوه آن مورد توجه قرار گیرد.

مشارکت نمایندگان بهره‌برداران، دستگاه‌های اجرایی و پژوهشگران در تدوین اولویت‌ها حائز اهمیت خواهد بود. لازم است تدوین برنامه جامع پژوهش علوم خاک با همکاری دانشگاه‌ها، مؤسسه‌های تحقیقاتی و دستگاه‌های اجرایی با محوریت انجمن علوم خاک ایران و مؤسسه تحقیقات خاک و آب صورت گیرد.

به‌منظور همسو کردن پژوهش‌های دانشگاهی با اولویت‌های پژوهشی دستگاه‌های اجرایی و مؤسسه‌های تحقیقاتی و استفاده بهینه از پتانسیل خوب مؤسسه‌های تحقیقاتی، بهتر است ظرفیت در حال رشد دانشجویان تحصیلات تکمیلی در گروه‌های خاک‌شناسی به‌صورت مشترک و همکاری با مؤسسه‌های تحقیقاتی تکمیل شود، به‌طوری‌که دانش‌آموختگان محصول مشترک هر دو مجموعه باشند.

اصلاح و رفع تنگناها و محصورات آیین‌نامه‌ای یا بخشنامه‌ای چه در دانشگاه، چه در مؤسسه‌ها و چه در بخش اجرا برای تسهیل روند همکاری بین سه بخش و پیشنهاد آنها به مراجع تصمیم‌گیرنده مهم است.

تجدیدنظر اساسی در عناوین و محتوای دروس علوم خاک به نحوی که آموزش و پژوهش مکمل یکدیگر بوده و دانش‌آموختگان این رشته قادر به درک مشکلات و رویارویی با آن در عرصه‌های عمل شوند، ضروری است.

پیشنهادات جهت ارتقای مدیریت خاک و آب در کشور:

۱- تدوین، تصویب و اجرای قوانین متقین و پایدار (ازجمله قانون جامع خاک) در جلوگیری از تبدیل و تخریب اراضی کشاورزی و مدیریت جامع و علمی خاک در اراضی کشاورزی، جنگلی، مرتعی، صنعتی و شهری

۲- تعیین متولی جدی و تشکیلات اجرایی مناسب برای حفاظت و مدیریت منابع خاک، به‌ویژه در اراضی کشاورزی که فقدان آن در حال حاضر به‌عنوان بزرگ‌ترین خلاء و ایراد برای حفظ و بهره‌برداری بهینه از خاک‌های کشور مطرح است.

۳- شناسایی و نقشه‌برداری منابع خاک کشور به‌ویژه در اراضی کشاورزی و ایجاد بانک‌های اطلاعاتی مربوطه جهت دستیابی به اهداف مذکور و تأمین نیازهای اطلاعاتی کاربران مختلف

۴- تدوین برنامه‌های کلان ملی در راستای حفاظت و مدیریت منابع خاک با استفاده از توانایی مؤسسه تحقیقات خاک و آب، پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، دانشگاه‌های کشور، انجمن علوم خاک ایران و سای رمتخصصان ذی‌ربط در بخش‌های دولتی و خصوصی

۵- تخصیص بودجه‌های مناسب و کافی جهت اجرای برنامه‌های فوری، میان‌مدت و بلندمدت

۶- اصلاح ساختار ارزشیابی محققان کشاورزی و به تبع آن محققان علوم خاک در سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی مطابق با وظایف محوله و با تأکید بر پژوهش‌های کاربردی (کاملاً متفاوت با ارزشیابی اساتید دانشگاه‌ها)

علیرضا فلاح نصرت‌آباد- دانشیار مؤسسه تحقیقات خاک و آب کشور



نرخ سالانه فرسایش خاک در ایران تا ۳۳ تن در هکتار گزارش شده که ۵ تا ۶ برابر حد مجاز است. میانگین سالانه فرسایش خاک نیز به حدود ۱۵ تن در هکتار رسیده که سه برابر متوسط قاره آسیاست. بنابراین شاهد فرسایشی 5 - 6 میلیارد تنی در سال داریم. چه کسی در برابر این فاجعه باید جوابگو باشد؟؟؟


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Optimization WordPress Plugins & Solutions by W3 EDGE